1. Lỗ Tấn và James Joyce

James Joyce của Ireland và Lỗ Tấn của Trung Quốc, một người thuộc phương Tây, một người thuộc phương Đông, đều là hai nhà văn kiệt xuất của thế kỷ XX. Họ có nhiều điểm tương đồng, cả về số phận cá nhân lẫn bối cảnh lịch sử mà họ sống.

James Joyce sinh ngày 2 tháng 2 năm 1882 tại Dublin, Ireland. Vị trí của ông trong lịch sử văn học Ireland gần như tương đương với vị trí của Lỗ Tấn trong lịch sử văn học Trung Quốc.

Lỗ Tấn sinh ngày 25 tháng 9 năm 1881 trong một gia đình sĩ phu đang trên đà suy tàn. Ông là con trưởng trong gia đình. Tháng 4 năm 1902, ông sang Tokyo (Nhật Bản) và theo học tại Trường Kōbun. Trong thời gian này, ông sáng tác bài thơ "Đề ảnh tự chụp" (On a Photograph of Myself), trong đó bày tỏ lời thề sẽ hiến dâng cuộc đời mình cho đất nước và nhân dân.

Ở Tokyo, Lỗ Tấn tham gia phong trào chống lại sự thống trị của triều đình Mãn Thanh và công bố bài luận mang tinh thần chiến đấu "Địa chất học Trung Quốc" (On China's Geology), một tác phẩm có giá trị khoa học đáng kể.

Năm 1904, ông rời Tokyo đến Sendai để theo học ngành y. Tuy nhiên, không lâu sau, ông nhận ra rằng việc chữa trị bệnh tật cho thân thể không phải là nhiệm vụ cấp bách nhất. Theo ông, đối với một dân tộc còn ngu muội và bạc nhược về tinh thần, điều quan trọng hơn cả là phải cải biến đời sống tinh thần của họ. Ông tin rằng văn học và nghệ thuật chính là những vũ khí sắc bén và hữu hiệu nhất để thực hiện sứ mệnh ấy.

Vì thế, Lỗ Tấn từ bỏ ngành y và dấn thân vào con đường văn chương.

Khi James Joyce chào đời, Ireland – hòn đảo nổi tiếng với cảnh sắc thiên nhiên tươi đẹp – vẫn còn là một thuộc địa của Đế quốc Anh. Người dân Ireland đã bị tước đoạt sinh kế qua nhiều cuộc chiến tranh, nạn đói và các cuộc nổi dậy nối tiếp nhau. Joyce có nhiều anh chị em, nhưng cha ông đặc biệt yêu quý James, người con trai cả có năng khiếu xuất chúng. Dù cả gia đình nhiều khi phải sống trong cảnh thiếu ăn, ông vẫn dành tiền để mua cho James những cuốn sách nhập khẩu từ nước ngoài.

Tháng 6 năm 1902, Joyce tốt nghiệp Đại học Công giáo (nay là University College Dublin), nhận bằng về ngôn ngữ hiện đại. Ngày 2 tháng 10 cùng năm, ông ghi danh vào Trường Y thuộc Đại học Hoàng gia (Royal University), tọa lạc trên phố Cecilia. Tuy nhiên, chỉ sau một tháng, ông buộc phải bỏ học vì hoàn cảnh tài chính quá khó khăn.

Sau đó, Joyce sang Pháp với hy vọng được theo học Trường Y Paris, nhưng nguyện vọng ấy cuối cùng không thành hiện thực. Từ đó, ông quyết định dồn toàn bộ tâm sức cho con đường sáng tác văn học.

Những điểm tương đồng giữa James Joyce và Lỗ Tấn không chỉ dừng lại ở bước ngoặt thay đổi con đường đời của họ. Tạp văn của Lỗ Tấn, như nhà văn Trung Quốc Úc Đạt Phu (Yu Dafu) từng ca ngợi, là những "mũi lao và lưỡi dao găm".¹ Tương tự, Joyce cũng thường dùng những hình ảnh như "lưỡi dao sắc" (knife-blades), "lưỡi dao mổ của nghệ thuật" (the lancet of art) hay "cây bút bằng thép lạnh" (the cold steel pen) để nói về sáng tác của mình.

Khi còn sống, từng có người ngỏ ý với Lỗ Tấn rằng sẽ giới thiệu các tác phẩm của ông lên Ủy ban Giải Nobel. Tuy nhiên, Lỗ Tấn đã lịch thiệp từ chối.

Về phía Joyce, sau khi Ireland chính thức trở thành một Quốc gia Tự do vào ngày 6 tháng 12 năm 1921, Desmond Fitzgerald, một bộ trưởng trong chính phủ mới, đã đến thăm ông và cho biết mình dự định đề cử Joyce làm ứng viên của Ireland cho Giải Nobel Văn học. Joyce cảm thấy rất vinh dự trước thiện ý ấy, nhưng trong một bức thư gửi người em trai Stanislaus Joyce, ông viết đầy hóm hỉnh:

"Một việc làm như thế sẽ chẳng giúp ông ấy giành được giải Nobel, mà chỉ khiến Fitzgerald mất luôn chức bộ trưởng của mình."

Lỗ Tấn qua đời ngày 19 tháng 10 năm 1936, hưởng thọ 55 tuổi. Chưa đầy chín tháng sau khi ông mất, giới quân phiệt Nhật Bản phát động cuộc chiến tranh xâm lược Trung Quốc. Trong khi đó, James Joyce vẫn còn sống khi quân đội Đức Quốc xã tràn vào nước Pháp. Tháng 12 năm 1939, sau khi Paris rơi vào tay quân Đức, Joyce cùng gia đình chạy xuống miền nam nước Pháp. Ngày 17 tháng 12 năm 1940, Joyce và vợ rời nước Pháp sang Zürich, Thụy Sĩ – quốc gia giữ lập trường trung lập – với tư cách là những người tị nạn, để lại cô con gái Lucia (khi ấy đang mắc chứng tâm thần phân liệt) trong một bệnh viện ở Pháp. Ngày 10 tháng 1 năm sau, Joyce phải nhập viện vì những cơn đau quặn bụng dữ dội. Ông được chẩn đoán bị thủng ổ loét tá tràng và qua đời vào rạng sáng ngày 13 tháng 1, hưởng thọ 59 tuổi.

Các tác phẩm của Lỗ Tấn là một đóng góp to lớn cho kho tàng văn học thế giới. AQ chính truyện đã được dịch ra hơn năm mươi ngôn ngữ và có đông đảo độc giả trên khắp thế giới. Hình tượng A Q là một nhân vật mang giá trị vượt thời gian, không chỉ trong lịch sử văn học Trung Quốc mà còn trong lịch sử văn học thế giới. Cả AQ chính truyện và kiệt tác Ulysses của James Joyce đều có tác dụng thức tỉnh và khai sáng độc giả ở bất cứ nơi nào chúng được đọc.

Đến cuối thế kỷ XX, Ulysses đã khẳng định vị thế đặc biệt của mình trong nền văn học thế giới. Năm 1998, Hội đồng biên tập của bộ sách Modern Library thuộc Nhà xuất bản Random House bình chọn 100 tiểu thuyết tiếng Anh xuất sắc nhất thế kỷ XX; Ulysses được xếp ở vị trí số một. Năm 1999, khi hệ thống hiệu sách Waterstone của Anh mời 47 nhà văn và nhà phê bình nổi tiếng lựa chọn mười kiệt tác có ảnh hưởng lớn nhất của thế kỷ, Ulysses một lần nữa được xếp vào nhóm những tác phẩm đứng đầu.

Khi Lỗ Tấn và James Joyce còn sống, cả Trung Quốc và Ireland đều là những dân tộc phải chịu sự áp bức của các nước láng giềng hùng mạnh. Chín năm sau khi Lỗ Tấn qua đời, giới quân phiệt Nhật Bản đầu hàng; bốn năm sau đó, vào năm 1949, nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa được thành lập. Về phía Ireland, bảy năm sau khi Joyce mất, tức năm 1948, đất nước này cuối cùng cũng thoát khỏi Khối Thịnh vượng chung Anh và trở thành một nước cộng hòa.

Tạp văn của Lỗ Tấn giữ một vị trí đặc biệt quan trọng trong lịch sử văn học Trung Quốc. Chúng không chỉ là bản ghi chép về cuộc đấu tranh tư tưởng của Trung Quốc kể từ sau Phong trào Ngũ Tứ, mà còn khắc họa tinh thần dân tộc đã bị chà đạp và bào mòn thông qua việc phơi bày tâm lý xã hội cùng những đặc điểm tư tưởng và văn hóa được hình thành trong suốt hàng nghìn năm của xã hội phong kiến Trung Hoa. Có thể nói, đó là một bộ lịch sử đau đớn về tâm lý và linh hồn của cả một dân tộc mà trước Lỗ Tấn chưa ai có thể gọi đúng tên. Chính bộ biên niên sử đồ sộ và đau đớn ấy đã giúp con người hiểu rõ quá khứ tàn khốc, đồng thời suy ngẫm về triển vọng của tương lai."¹

Tháng 4 năm 1921, trong buổi tiệc chiêu đãi nhân dịp ký kết hợp đồng xuất bản Ulysses, James Joyce gặp một nhà văn trẻ tên là Arthur Power. Trong cuộc trò chuyện, ông đã nói với Power những lời sau:

"Anh là người Ireland, vì thế anh phải viết trong truyền thống của chính dân tộc mình. Những phong cách vay mượn sẽ chẳng đi đến đâu cả. Anh phải viết bằng những gì chảy trong huyết quản mình, chứ không phải chỉ bằng những gì có trong bộ óc mình... Những bậc thầy của văn học thế giới trước hết đều là những nhà văn của dân tộc mình. Chính cường độ của tinh thần dân tộc ấy đã khiến họ cuối cùng trở thành những nhà văn mang tầm vóc quốc tế... Còn bản thân tôi, tôi luôn viết về Dublin, bởi tôi tin rằng nếu có thể đi đến tận trái tim của Dublin, tôi sẽ đi đến được trái tim của mọi thành phố trên thế giới. Trong cái riêng luôn hàm chứa cái phổ quát."

Những lời này không chỉ là tuyên ngôn nghệ thuật của James Joyce mà còn là một trong những phát biểu cô đọng nhất về mối quan hệ giữa bản sắc dân tộc và giá trị phổ quát trong văn học hiện đại. Từ chính thành phố Dublin nhỏ bé, Joyce đã kiến tạo nên một thế giới nghệ thuật có sức vang vọng vượt qua mọi biên giới văn hóa và ngôn ngữ, giống như cách Lỗ Tấn, bằng việc đi sâu vào linh hồn của xã hội Trung Quốc, đã chạm đến những vấn đề phổ quát của thân phận con người.

James Joyce suốt đời luôn tin tưởng vào chủ nghĩa dân tộc. Khi khoảng ba mươi tuổi, trong bức thư đề ngày 22 tháng 8 năm 1912 gửi người vợ Nora, ông viết: “Có lẽ anh là một trong những nhà văn của thế hệ này đang góp phần tạo dựng, sau cùng, một lương tri trong tâm hồn của giống dân khốn khổ này.” Năm 1936, khi đang đọc soát bản in tiếng Anh của Ulysses, Joyce nói với Friis-Moller: “Tôi đã chiến đấu vì điều này suốt hai mươi năm.”

Joyce bắt đầu viết Ulysses vào năm 1914, nhưng phải đến năm 1918 cuốn tiểu thuyết mới được đăng nhiều kỳ trên tạp chí Little Review của Hoa Kỳ. Năm 1922, tác phẩm lần đầu tiên được xuất bản thành sách bởi Shakespeare and Company. Sau đó, Ulysses lần lượt được dịch sang tiếng Đức (1927), tiếng Pháp (1929) và tiếng Nhật (bốn tập đầu xuất bản năm 1932, tập thứ năm năm 1935). Bản in tại Hoa Kỳ do Random House phát hành vào năm 1934. Tuy nhiên, điều Joyce coi trọng hơn cả là việc Ulysses được xuất bản ngay tại nước Anh. Bởi vậy, không có gì ngạc nhiên khi ông nói với nhà thơ và tiểu thuyết gia Đan Mạch Tom Kristensen: “Giờ đây cuộc chiến giữa nước Anh và tôi đã kết thúc, và người chiến thắng là tôi.” Điều Joyce muốn ám chỉ, dù không nói thẳng, là cuối cùng nước Anh đã buộc phải chấp nhận Ulysses và cho phép xuất bản nguyên vẹn, không cắt bỏ một từ nào, mặc dù tác phẩm chứa không ít những nhận xét mang tính phê phán đối với Nữ hoàng Victoria (qua đời năm 1901) và Thân vương xứ Wales, người kế vị ngai vàng, sau này trở thành Vua Edward VII.

Lỗ Tấn và James Joyce, hai ngôi sao lớn của văn hóa, đều sinh vào thập niên 1880, ngày nay đã trở thành những nhân vật vượt qua mọi ranh giới văn hóa, không gian và thời gian. Ngày 27 tháng 9 năm 2000, tại Khoa Ngoại ngữ thuộc Viện Khoa học Xã hội Trung Quốc, tôi tham dự một diễn đàn mà diễn giả chính là nhà văn Nhật Bản Ōe Kenzaburō. Ông kể rằng khi báo tin cho mẹ biết mình vừa được trao Giải Nobel Văn học, bà chỉ điềm tĩnh đáp lại, hầu như không biểu lộ sự phấn khích: “Trong các nhà văn châu Á, nhà thơ Ấn Độ Rabindranath Tagore đã được trao Giải Nobel; Lỗ Tấn của Trung Quốc lẽ ra cũng phải được trao, nhưng ông thì không. Họ mới là những nhà văn khiến người đời kính trọng và ngưỡng mộ. So với họ, con còn kém rất xa.” Những người Nhật luôn lấy lương tri làm kim chỉ nam cho tư duy của mình đều cảm thấy tiếc nuối trước một thực tế rằng trong lịch sử văn học Nhật Bản chưa từng xuất hiện một nhà văn nào như Lỗ Tấn.

Tháng 8 năm 2002, Nhà xuất bản Writers’ Press đã xuất bản cuốn sách do tôi dịch mang tên Thấu hiểu, Hữu nghị và Hòa bình – Tuyển tập thơ của Ikeda Daisaku. Cuốn sách gồm 73 bài thơ của Ikeda Daisaku, một tác giả sung sức và giàu sức sáng tạo, đồng thời là Chủ tịch Danh dự của tổ chức Soka Gakkai (Nhật Bản), người đã dành nhiều thập kỷ nỗ lực vun đắp tình hữu nghị giữa Trung Quốc và Nhật Bản. Năm 1981, Viện Hàn lâm Nghệ thuật và Văn hóa Thế giới đã trao tặng ông danh hiệu Poet Laureate (Nhà thơ Danh dự). Bài thơ gây xúc động nhất trong tập sách là bài thơ ca ngợi Lỗ Tấn. Nhân cách cao đẹp của Lỗ Tấn cùng sức mạnh nghệ thuật trong các tác phẩm của ông đã có ảnh hưởng vô cùng sâu sắc đối với Ikeda Daisaku trên cương vị một thi sĩ. Những tệ nạn xã hội mà Lỗ Tấn từng phê phán trong các tác phẩm của mình vẫn còn hiện hữu ngay cả khi nhân loại đã bước sang thế kỷ XXI. Đọc Lỗ Tấn hôm nay, chúng ta vẫn thấy các tác phẩm của ông mang sức gợi mở và thôi thúc suy ngẫm như thể chúng đang trực tiếp hướng vào những vấn đề của xã hội đương đại.

Thực ra, chúng ta vẫn chưa làm đủ để quảng bá Lỗ Tấn. Chúng ta cần đọc Lỗ Tấn nhiều hơn nữa, bởi trước hết, di sản mà chúng ta phải kế thừa từ ông là di sản thuộc về toàn thể dân tộc Trung Hoa.

Người Ireland dành cho James Joyce một sự kính trọng và ngưỡng mộ đặc biệt. Hằng năm, họ kỷ niệm ngày 16 tháng 6 với tên gọi “Bloomsday”, một ngày hội mang tầm vóc quốc gia chỉ đứng sau Quốc khánh Thánh Patrick (17 tháng 3). Vào ngày này, những người yêu mến Ulysses tập trung tại tháp Martello – nơi mở đầu câu chuyện trong tiểu thuyết – rồi mặc trang phục đầu thế kỷ XX, diễu hành qua các đường phố Dublin, tái hiện hành trình của Leopold Bloom. Năm 1962, chính quyền thành phố Dublin quyết định bảo tồn tháp Martello và chuyển nơi đây thành Bảo tàng James Joyce. Ngày 16 tháng 6 năm ấy, các nhà văn và các học giả nghiên cứu về Joyce từ khắp nơi trên thế giới đã được mời tới tham dự lễ khánh thành bảo tàng.

Ngày 16 tháng 6 năm 2004 đánh dấu tròn một thế kỷ Bloomsday. Nhân dịp này, thủ đô Dublin của Ireland đã tổ chức một chuỗi hoạt động kỷ niệm kéo dài suốt năm tháng, từ ngày 1 tháng 4 đến ngày 31 tháng 8, với chủ đề “RETASTE JOYCE: DUBLIN 2004” (Thưởng thức lại Joyce: Dublin 2004).

Tại Nhà Tưởng niệm Lỗ Tấn ở Thượng Hải, Trung Quốc, đã diễn ra triển lãm “James Joyce và Ulysses” (16–30 tháng 6) cùng hội thảo quốc tế “Joyce và thế giới của ông” (16–17 tháng 6). Các sự kiện này do Bộ Văn hóa Ireland, Cục Bảo tồn Di tích Văn hóa và Lịch sử Thượng Hải, Hội Văn học Nghệ thuật Thượng Hải và Hội Nhà văn Thượng Hải đồng phối hợp tổ chức.

Với tư cách là một trong hai dịch giả của Ulysses, đồng thời đại diện cho dịch giả còn lại là Tiêu Càn, tôi đã tham dự hội thảo trong một tâm trạng ngổn ngang cảm xúc. Tôi chỉ ước giá như người chồng quá cố của mình cũng có mặt ở đó để cùng chia sẻ giây phút ấy. Nhưng ông đã ra đi quá sớm.

Dẫu vậy, tôi vẫn luôn tin tưởng rằng sẽ đến một ngày, đất nước chúng ta cũng sẽ tưởng niệm nhà văn vĩ đại mang tầm vóc thế giới Lỗ Tấn bằng chính cách thức riêng, đậm bản sắc của mình.

2. TỪ CHÍ MA VÀ JAMES JOYCE

Trong số các nhà văn Trung Quốc, người đầu tiên lên tiếng ca ngợi tiểu thuyết dòng ý thức của James Joyce là Từ Chí Ma (Xu Zhimo). Năm 1922, khi đang theo học chương trình sau đại học tại King’s College, Đại học Oxford, ông đã viết về dòng ý thức của Molly ở chương 18 của Ulysses như sau:

“Ông (Joyce) lại cho ra đời một cuốn tiểu thuyết mới mang tên Ulysses… Một trăm trang cuối cùng (toàn bộ cuốn sách dài hơn bảy trăm trang) được viết bằng một thứ văn xuôi thuần khiết. Văn chương ở đó mượt mà như pho mát, óng ánh như phiến đá trên bàn thờ trong nhà thờ… Những đoạn văn dài tuôn chảy như những dòng suối trong veo, như những dải lụa trắng đổ xuống thành thác nước, không hề để lộ bất kỳ dấu vết nào của sự kiểu cách trong bút pháp. Đó là một kiệt tác theo đúng nghĩa của từ này!”

Điều thú vị là nữ văn sĩ New Zealand Katherine Mansfield, với trực giác văn chương đặc biệt sắc bén, cũng đã sớm nhận ra giá trị của kỹ thuật dòng ý thức mang tính đột phá mà Joyce sáng tạo.

Sau khi Joyce qua đời vào ngày 13 tháng 1 năm 1941, nữ văn sĩ Anh Virginia Woolf ghi trong nhật ký đề ngày 15 tháng 1 rằng vào ngày 18 tháng 4 năm 1918, khi Harriet Weaver mang bản đánh máy của Ulysses đến cho bà xem, bà đã cho rằng cuốn sách không thể xuất bản vì nó “đầy rẫy sự dung tục”, rồi cất bản thảo vào ngăn kéo.

Virginia xem Joyce là một người “thiếu nền giáo dưỡng” (underbred), còn cuốn tiểu thuyết chỉ là “cuốn sách của một anh công nhân tự học”, hay “một cậu sinh viên đại học xanh xao, buồn nôn, đang gãi những nốt mụn trên mặt mình.”

Virginia viết:

“Katherine Mansfield, trong một lần đến thăm chúng tôi, đã xem qua bản thảo. Ban đầu bà chế giễu nó, nhưng rồi đột nhiên nói: ‘Tuy vậy, trong đó có một điều gì đó: có một cảnh mà, theo tôi, sẽ được ghi vào lịch sử văn học.’”

Katherine Mansfield chỉ gặp Joyce một lần.

Sau khi chồng bà, nhà phê bình văn học John Middleton Murry, đăng bài điểm sách Ulysses trên tạp chí The Nation, Joyce đã đến thăm vợ chồng Murry vào tháng Ba năm 1922.

Sau cuộc gặp ấy, Katherine Mansfield viết thư cho Violet Schiff:

“Joyce quả là một người… difficile (khó tính). Cho đến lúc ấy tôi hoàn toàn không hình dung được quan niệm của ông về Ulysses—cũng không biết cuốn sách được xây dựng sát với sử thi Hy Lạp đến mức nào, và rằng phải hiểu Odyssey thật tường tận thì mới có thể bàn luận về tác phẩm kia. Tôi đã đọc Odyssey và ít nhiều quen thuộc với nó, nhưng Murry và Joyce thì cứ thế dong buồm ra khỏi mọi giới hạn hiểu biết của tôi. Tôi gần như choáng váng. Thật không thể có chuyện người khác hiểu Ulysses theo cách mà chính Joyce hiểu nó. Gần như khiến người ta phát ngán khi nghe ông nói về những khó khăn của cuốn sách. Trong mỗi đoạn văn đều có những mật mã cần phải giải. Phần Hỏi–Đáp có thể được đọc dưới góc độ thiên văn học, hoặc địa chất học, hay… ôi, tôi cũng chẳng biết nữa!”

Trong khi Murry và Joyce trao đổi về cuốn tiểu thuyết, Katherine chỉ thỉnh thoảng xen vào một vài câu. Tuy nhiên, mỗi nhận xét của bà đều rất xác đáng, và điều đó khiến Joyce đặc biệt hài lòng.

Richard Ellmann viết:

“Tuy nhiên, Katherine Mansfield đã đánh giá thấp chính mình. Ngày 3 tháng 4, Joyce nói với vợ chồng Schiff rằng: ‘Bà Murry hiểu cuốn sách này còn rõ hơn cả chồng bà ấy.’”

Hai tháng sau cuộc gặp giữa Katherine Mansfield và James Joyce, Từ Chí Ma (Xu Zhimo), nhà thơ Trung Quốc thuộc phái Tân Nguyệt (New Moon School), đã đến thăm bà. Hai người cùng trao đổi về văn học Liên Xô cũng như những chuyển biến mới của đời sống văn học, nghệ thuật ở Trung Quốc. Cuộc gặp gỡ và cuộc trò chuyện ấy đã để lại trong Từ Chí Ma một ấn tượng vô cùng sâu sắc.

Katherine hoàn toàn không hề biết rằng chàng thanh niên đến từ Trung Quốc, kém bà tám tuổi, lại yêu thích việc đọc Ulysses chẳng khác gì chính bà.

Lúc ấy, Katherine đang bị bệnh tật hành hạ, nên cuộc trò chuyện của họ chỉ kéo dài khoảng hai mươi phút. Giá như Từ Chí Ma ở lại lâu hơn và cùng bà trao đổi nhiều hơn về Ulysses, thì rất có thể nữ văn sĩ mà ông vô cùng ngưỡng mộ ấy đã khuyến khích ông dịch cuốn tiểu thuyết này. Và biết đâu, chúng ta đã có một bản dịch tiếng Trung của Ulysses ngay từ những năm 1920—một bản dịch có lẽ đã trở thành bản dịch đầu tiên của kiệt tác này trên thế giới.

Nhà thơ Trung Quốc Biện Chi Lâm (Bian Zhilin) cho rằng truyện ngắn “Bánh xe” (The Wheel) của Từ Chí Ma “có lẽ là truyện ngắn đầu tiên đưa kỹ thuật dòng ý thức vào văn học Trung Quốc.” Ông cũng nhận xét: “Mới mười ba tuổi, Từ Chí Ma đã có thể viết những bài văn xuôi tuyệt đẹp bằng văn ngôn.”

Tháng Chín năm 1918, Từ Chí Ma ghi danh vào Khoa Lịch sử của Đại học Clark tại Hoa Kỳ. Năm 1919, ông tốt nghiệp với thành tích xuất sắc, được trao bằng danh dự hạng nhất. Tháng Chín năm 1920, luận văn thạc sĩ của ông mang nhan đề “Về địa vị của phụ nữ Trung Quốc” (On the Status of Chinese Women) được thông qua, giúp ông nhận bằng Thạc sĩ.

Đầu tháng Mười cùng năm, ông tiếp tục theo học tại Trường Chính trị và Kinh tế, Đại học London. Một năm sau, theo sự tiến cử của Dickinson, ông được nhận vào King’s College, Đại học Oxford, với tư cách học viên cao học đặc biệt (được tự do lựa chọn và dự thính các môn học). Đến nửa đầu năm 1922, ông chính thức trở thành nghiên cứu sinh chương trình Thạc sĩ.

Chỉ trong ba năm rưỡi, Từ Chí Ma đã hoàn thành toàn bộ chương trình học mà thông thường người khác phải mất gấp đôi thời gian mới có thể hoàn tất.

Ông là một học giả có trí tuệ xuất chúng. Với nền tảng học vấn sâu rộng về cả tiếng Hán lẫn tiếng Anh, ông hoàn toàn có khả năng tạo nên một bản dịch Ulysses xuất sắc.

Biện Chi Lâm từng hồi tưởng:

“Mỗi khi làm thơ, Từ Chí Ma giống như một con tuấn mã không cương. Và chẳng phải thật thích hợp khi ví cuộc đời ông với một thiên mã đang tung cánh giữa bầu trời hay sao?”

Nhưng bi kịch đã xảy ra quá sớm. Năm 1931, Từ Chí Ma thiệt mạng trong một vụ tai nạn máy bay. Vào thời ấy, máy bay vẫn còn là phương tiện đi lại xa xỉ, chỉ một số rất ít người thuộc tầng lớp đặc quyền mới có điều kiện sử dụng.

3. TIỀN CHUNG THƯ VÀ JAMES JOYCE

Năm 1987, bản dịch lược Ulysses của Kim Địch (Jin Di), gồm các chương 2, 6, 10 và một số đoạn của chương 15 và 18, được Nhà xuất bản Bách Hoa Thiên Tân ấn hành.

Ông Lý Cảnh Đoan (Li Jingduan), khi đó là Giám đốc kiêm Tổng biên tập Nhà xuất bản Dịch Lâm (Yilin Publishing House) ở Nam Kinh, biết rằng Kim Địch sẽ không thể hoàn thành bản dịch Ulysses trước khi thế kỷ XX kết thúc. Lý do là ông đang sinh sống ở nước ngoài và phải chia thời gian giữa công việc mưu sinh và việc dịch thuật.

Trước đó, Lý Cảnh Đoan đã tìm gặp nhiều học giả hàng đầu về Anh ngữ như Vương Tá Lương (Wang Zuoliang), Chu Giác Lương (Zhou Jueliang), Dương Kỳ Thâm (Yang Qishen), Thi Hiền Vinh (Shi Xianrong), Triệu La Nhụy (Zhao Luorui) và Lục Cốc Tôn (Lu Gusun) để mời họ dịch Ulysses, nhưng tất cả đều từ chối.

Bản dịch Ulysses sang tiếng Đức thường được xem là bản dịch xuất sắc nhất. Mười năm trước, một người bạn từ Tây Đức đã tặng tôi một bản dịch tiếng Đức của tác phẩm này. Tôi lật giở xem qua, nhưng vì không thông thạo tiếng Đức nên chỉ có thể nhận ra rằng ở nhiều chỗ, bản dịch chủ yếu chú trọng đến sự tương đương về mặt ngôn ngữ, trong khi lại chưa chuyển tải được hết hiệu ứng dí dỏm và lối chơi chữ của từng từ ngữ trong nguyên tác. Vì thế, tôi không thực sự thưởng thức được bản dịch ấy và cuối cùng đã đem tặng lại cho người khác.

Đồng chí Kim Địch (Jin Di), sau khi dịch một vài chương và một số đoạn của cuốn sách, đã tặng tôi một bản dịch của ông, đồng thời nói rằng ông là người đầu tiên ở Trung Quốc dịch Ulysses. Trong khoảnh khắc, vì chút tự ái nghề nghiệp trỗi dậy, tôi không khỏi nói với ông rằng trong cuốn Những quan điểm cá nhân (Personal Views, tr. 395), từ lâu tôi đã từng trích dẫn một đoạn trong Ulysses để “lấy cái của nước ngoài phục vụ cho Trung Quốc”, như cách người ta vẫn nói, nhằm giải thích một câu trong Sử ký (Shiji hay A Historian's Record) của Tư Mã Thiên (Sima Qian). Câu nói ấy khiến cả hai chúng tôi cùng bật cười.

Ông cũng tìm đến Tiền Chung Thư (Qian Zhongshu) với hy vọng thuyết phục ông đảm nhận công việc này. Trong cuộc trò chuyện, Lý hóm hỉnh nhắc lại lời của dịch giả nổi tiếng Diệp Quân Kiện (Ye Junjian), người từng nói rằng trong giới học giả Trung Quốc, chỉ có Tiền Chung Thư mới đủ khả năng dịch Ulysses. Theo Diệp Quân Kiện, vốn từ của tiếng Hán không đủ phong phú để bao quát toàn bộ thế giới ngôn ngữ của cuốn tiểu thuyết, nhưng Tiền Chung Thư hoàn toàn có thể khắc phục điều đó bằng cách sáng tạo thêm những từ mới khi cần thiết.

Đáp lại lời mời của Lý Cảnh Đoan, Tiền Chung Thư viết:

Xin chân thành cảm ơn bức thư đầy thiện ý của ông. Chúng tôi vô cùng áy náy vì chẳng có gì để đáp lại tấm thịnh tình ấy, ngoài tình cảnh tuổi già và bệnh tật cứ ngày một đeo bám. Tôi thực sự cảm thấy hổ thẹn trước lời khen của Diệp Quân Kiện. Ulysses không phải là một tác phẩm có thể dịch theo cách hiểu thông thường của việc dịch thuật. Nếu tôi còn ở độ tuổi ba mươi hay bốn mươi, có lẽ, với chút tự phụ của tuổi trẻ (mà cũng chưa chắc đã dám), tôi còn có thể thử sức. Còn bây giờ, khi đã bước sang tuổi gần tám mươi, nếu lại tự chuốc lấy công việc ấy, thì chẳng khác nào tìm đến một kiểu tự sát khác mà thôi.

Tiền Chung Thư là một học giả uyên bác, hay nói chính xác hơn, là người đọc vô cùng rộng. Hơn thế nữa, ông còn sở hữu một trí nhớ gần như chụp ảnh. Mặc dù không trực tiếp dịch Ulysses, ông đã đọc đi đọc lại cuốn tiểu thuyết ấy nhiều lần đến mức thuộc nằm lòng và có thể dẫn ra bất kỳ chỗ nào một cách hết sức tự nhiên.

Ở cuối bản dịch Ulysses của chúng tôi có kèm theo một bảng niên biểu, trong đó có một mục liên quan đến Tiền Chung Thư và kiệt tác của ông là Quản Chùy Biên (Guan Zhui Bian; tác giả tiếng Anh ở đây ghi là Personal Views). Trong tập đầu tiên của tác phẩm này, xuất bản năm 1979 (tr. 394), Tiền Chung Thư đã trích dẫn một từ trong chương 15 của Ulysses — “nes. yo” — để giải thích một câu trong Sử ký (Shiji hay A Historian's Record) của Tư Mã Thiên.

Vì vậy, trong bản dịch chương 15 của chúng tôi, tại chỗ dịch cụm từ “bulumu mei。e。”, chúng tôi có ghi chú như sau:

Nguyên văn là “nes. yo”. Tiền Chung Thư, trong phần chú giải bài “Tựa Sử ký”, đã dùng chính từ này để giải thích thành ngữ Hán ngữ “唯唯否否” (duy duy phủ phủ; yea yea, nay nay). Ông viết: “Trong tiếng Anh, người ta thường dùng ‘yes and no’ (dịch sang Hán ngữ là ‘一为一否’ – nhất vi nhất phủ) như một câu trả lời mang cả ý khẳng định lẫn phủ định. Trong kiệt tác đương đại Ulysses của James Joyce, hai từ ấy được rút gọn thành một từ duy nhất: ‘nes.yo’, một sự kết hợp giữa yếu tố khẳng định và phủ định…”

Trong quá trình dịch Ulysses, chúng tôi nhận thấy chương 14 là phần khó xử lý nhất, bởi vốn Hán học của chúng tôi không đủ để đối mặt với những thách thức mà chương này đặt ra.

Năm 1997, trong thời gian tôi chăm sóc Tiêu Càn (Xiao Qian) tại Bệnh viện Bắc Kinh, chúng tôi nhận được từ Giáo sư Maruyama Noboru của Đại học Tokyo — một nhà Hán học Nhật Bản kỳ cựu, đồng thời là một trong những đồng dịch giả cuốn tự truyện A Traveler without a Map của Tiêu Càn — một bộ Ulysses tiếng Nhật gồm ba tập. Bản dịch này do Maruya Saiichi, Nagakawa Reiji và Takamatsu Yūichi cùng thực hiện. Cả ba đều tốt nghiệp Khoa Anh văn của Đại học Tokyo.

Trong số đó, Maruya Saiichi, người có nhiều kinh nghiệm nhất, đảm nhận bốn chương khó nhất của tác phẩm: các chương 11, 12, 14 và 18.

Ông cho biết, khi dịch phần tiếng Anh cổ ở chương 14, ông đã lựa chọn văn phong của Kojiki (Cổ sự ký), bộ biên niên sử cổ xưa nhất của Nhật Bản, làm khuôn mẫu.

Trong nguyên tác, James Joyce đã mô phỏng văn phong của nhiều bậc thầy văn xuôi Anh như Daniel Defoe, Thomas Babington Macaulay, Charles Dickens và Walter Horatio Pater. Để tái hiện sự biến hóa ấy trong tiếng Nhật, Maruya Saiichi lần lượt vận dụng văn phong của Ihara Saikaku, Natsume Sōseki, Kikuchi Kan và Tanizaki Jun'ichirō, tạo nên một sự tương ứng giữa các bậc thầy văn học Nhật Bản với những nhà văn Anh mà Joyce mô phỏng, đồng thời kết hợp tinh hoa của cả hai truyền thống văn chương.

Đọc đến đây, tôi bất giác nghĩ đến Tiền Chung Thư, tác giả của tiểu thuyết Pháo đài vây hãm (Fortress Besieged), kiệt tác được ông viết khi còn rất trẻ.

Việc ông không bao giờ dịch Ulysses đã để lại một khoảng trống trong lịch sử dịch thuật Trung Quốc — một khoảng trống mà giới dịch thuật nước này có lẽ sẽ mãi mãi xem như một mất mát không gì bù đắp nổi.

Dưới đây là bản dịch tiếng Việt theo văn phong học thuật, mượt mà và tự nhiên:

4. TIÊU CÀN VÀ JAMES JOYCE

Mùa thu năm 1929, Tiêu Càn (Xiao Qian) vào học lớp dự bị ngành Quốc văn tại Đại học Yên Kinh (Yenching University). Trong thời gian này, ông dự thính các bài giảng về văn học hiện đại do Dương Chấn Thanh (Yang Zhensheng), giáo sư thỉnh giảng từ Đại học Thanh Hoa, đảm nhiệm. Chính từ những bài giảng ấy, Tiêu Càn lần đầu tiên được biết đến James Joyce như một nhà văn nổi loạn của văn học Anh ngữ. Ông đặc biệt say mê phong cách giảng dạy của giáo sư Dương.

Tiêu Càn cũng theo học môn Tiểu thuyết Anh hiện đại do nữ giáo sư người Mỹ Grace M. Boynton giảng dạy. Trong các buổi lên lớp, bà nhiều lần giới thiệu James Joyce cùng kiệt tác tiên phong về kỹ thuật dòng ý thức, Ulysses. Với lối giảng sinh động và đầy cuốn hút, bà đã khiến cả giảng đường say mê lắng nghe. Tuy nhiên, vào thời điểm ấy, Tiêu Càn vẫn chưa biết rằng Joyce là một nhà văn Ireland.

Năm 1930, Tiêu Càn thi đỗ vào Đại học Phụ Nhân (Fujen University), một trường đại học Công giáo. Phần lớn các giáo sư ở đây là các linh mục dòng Biển Đức người Mỹ gốc Ireland. Cha Redman, Trưởng khoa Ngoại ngữ, là một trong số đó.

Trong hai năm học với cha Redman, Tiêu Càn dần hiểu thêm về văn học Ireland và biết rằng James Joyce cũng là người Ireland. Tuy nhiên, cha Redman không mấy thiện cảm với Joyce. Ông cho rằng Joyce đã làm hoen ố hình ảnh của Ireland và bôi nhọ Công giáo.

Thế nhưng, bởi từ trước đến nay Tiêu Càn luôn dành sự kính trọng đặc biệt cho những con người dám nổi loạn và thách thức những khuôn mẫu cũ, ông càng tin rằng Joyce hẳn phải là một nhà văn có lòng can đảm và một tầm nhìn vượt trước thời đại.

Từ đó, ông bắt đầu lục tìm các tác phẩm của Joyce trong Thư viện Quốc gia Bắc Kinh, cũng như thư viện của Đại học Yên Kinh và Đại học Phụ Nhân, nhưng không thu được kết quả nào.

Năm 1939, Tiêu Càn được mời sang giảng dạy tại Trường Nghiên cứu Phương Đông (School of Oriental Studies) thuộc Đại học London. Do phải tránh các đợt ném bom của phát xít Đức trong Chiến tranh thế giới thứ hai, toàn bộ trường được sơ tán từ London về Oxford.

Mức lương hằng năm của ông chỉ có 250 bảng Anh; sau khi trừ thuế thu nhập, số tiền còn lại chẳng đáng là bao. Dẫu vậy, với lối sống vô cùng tiết kiệm, trong những năm ở Anh ông vẫn mua được tới 800 cuốn sách, trong đó có các tác phẩm của E. M. Forster, D. H. Lawrence và Virginia Woolf.

Ông cũng mua được một số tác phẩm đầu tay của James Joyce, như tập truyện ngắn Dubliners (Người Dublin) và tiểu thuyết A Portrait of the Artist as a Young Man (Chân dung nghệ sĩ thời trẻ).

Khi ấy, lệnh cấm đối với Ulysses tại Anh vừa mới được bãi bỏ không lâu, và cuốn sách mới chỉ được xuất bản hợp pháp ở nước này được bốn năm. Bản Tiêu Càn mua là ấn bản hai tập do Nhà xuất bản Odyssey phát hành vào tháng Tám năm 1935.

Dưới đây là bản dịch tiếng Việt được trau chuốt theo văn phong học thuật, tự nhiên và giàu sắc thái:

Ngày 3 tháng 6 năm 1940, Tiêu Càn viết thư cho Hồ Thích (Hu Shi), khi ấy đang giữ chức Đại sứ Trung Quốc tại Hoa Kỳ. Trong thư có đoạn:

Dạo này công việc không nhiều, mà tôi cũng chẳng có hứng để viết. Gần đây tôi bắt đầu đọc Ulysses của James Joyce cùng với một thanh niên người Ireland. Nếu một ngày nào đó có người nhận dịch cuốn tiểu thuyết này, chắc chắn nó sẽ mang lại những ảnh hưởng to lớn đối với kỹ thuật sáng tác văn học ở Trung Quốc. Nhưng đó tuyệt đối không phải là một công việc dễ dàng.

Thế nhưng, điều mà Tiêu Càn chưa bao giờ ngờ tới là chính mình, khi đã bước sang tuổi tám mươi, lại cùng người vợ của mình gánh vác công trình đồ sộ ấy.

Tháng Chín năm 1984, Tiêu Càn và tôi sang Anh. Ngày 13 tháng 9, chúng tôi đến King's College để thăm Giáo sư George Rylands, người từng hướng dẫn Tiêu Càn trong thời gian ông học tập tại đây. Giáo sư Rylands tiếp đón chúng tôi vô cùng nồng hậu, với tất cả sự hiếu khách của một người chủ nhà.

Hai năm sau, vào năm 1986, theo sự thu xếp của Bành Văn Lan (Peng Wenlan), nữ phát thanh viên nổi tiếng của Đài Truyền hình Trung ương Trung Quốc (CCTV), một chương trình truyền hình dự định ghi hình cuộc trò chuyện với George Rylands tại Anh. Thế nhưng khi đoàn đến nơi, giáo sư đã đi nghỉ ở Pháp. Bành Văn Lan vô cùng tiếc nuối, bởi trước đó ông từng hứa sẽ ở lại chờ chúng tôi để thực hiện cuộc phỏng vấn.

Ngày 28 tháng 7 năm 1993, Tiêu Càn nhận được một bức thư dài bốn trang của George Rylands. Trong thư, ông viết:

… Tôi vô cùng kinh ngạc và gần như không nói nên lời trước việc ông đang dịch Ulysses. Thật là một thử thách phi thường! Xin gửi tới ông những lời chúc tốt đẹp nhất để ông giành được một thành công rực rỡ… Đối với những sinh viên trẻ chỉ bằng nửa tuổi tôi, Joyce là một thiên tài có vị trí tuyệt đối quan trọng…

Sau khi nhận được một bản dịch Ulysses của chúng tôi, ngày 16 tháng 1 năm 1995, Rylands lại gửi thư:

Anh Chien thân mến, tuyệt vời!

Bản dịch Ulysses của anh hẳn là một trong những thành tựu dịch thuật đáng kinh ngạc nhất của thế kỷ này. Thật là một kỳ tích! Tôi rất nóng lòng muốn biết sinh viên và giới phê bình đón nhận tác phẩm ấy ra sao. Xin hãy cho tôi biết…

Sự hưởng ứng nồng nhiệt mà bản dịch nhận được đã vượt xa mọi dự liệu của cả nhà xuất bản lẫn hai dịch giả.

Tại buổi ký tặng và phát hành sách ở Thượng Hải vào tháng Tư năm 1995, 1.000 bản đã được bán hết chỉ trong vòng hai ngày, lập nên một kỷ lục doanh số chưa từng có vào thời điểm đó.

Dưới đây là bản dịch tiếng Việt được trau chuốt theo văn phong học thuật, tự nhiên và giàu nhạc tính:

Tiêu Càn qua đời vào ngày 11 tháng 2 năm 1999, hưởng thọ 90 tuổi.

Đến tháng Bảy cùng năm, tôi nhận được một cuốn sách do bạn bè tặng, nhan đề Nghiên cứu các bậc thầy dịch thuật (A Study of Master Translators), do Giáo sư Quách Trứ Chương (Guo Zhuzhang) biên soạn và Đường Cẩn (Tang Jin), Giám đốc Nhà xuất bản Giáo dục Hồ Bắc, chủ biên.

Trong lời tựa của cuốn sách, Giáo sư Quách viết:

Đây là một công trình nghiên cứu chuyên sâu về mười sáu dịch giả đương đại của Trung Quốc. Cụm từ “bậc thầy dịch thuật” trong nhan đề dùng để chỉ những dịch giả nổi tiếng đã có những đóng góp quan trọng cho sự phát triển của ngành dịch thuật Trung Quốc. Họ gồm: Lỗ Tấn, Chu Tác Nhân, Hồ Thích, Quách Mạt Nhược, Lâm Ngữ Đường, Từ Chí Ma, Mao Thuẫn, Lương Thực Thu, Tiền Ca Xuyên, Trương Cốc Nhược, Ba Kim, Phó Lôi, Tiêu Càn, Cát Bảo Quyền, Vương Tá Lương và Hứa Uyên Xung. Chúng tôi không khẳng định rằng đây là những nhân vật xuất sắc nhất trong toàn bộ lịch sử dịch thuật Trung Quốc; nhưng họ chính là những dịch giả được đông đảo bạn đọc trong và ngoài nước thừa nhận là có ảnh hưởng sâu rộng nhất. Thứ tự sắp xếp trong sách căn cứ vào năm sinh và thâm niên hoạt động dịch thuật, hoàn toàn không hàm ý bất kỳ sự xếp hạng nào về mức độ nổi tiếng hay giá trị đóng góp.

Đọc những dòng ấy, tôi không khỏi xúc động. Việc Tiêu Càn được xếp cùng hàng ngũ với những tên tuổi lớn như Lỗ Tấn, Hồ Thích, Lâm Ngữ Đường, Ba Kim, Phó Lôi hay Hứa Uyên Xung cho thấy những đóng góp của ông đối với lịch sử dịch thuật Trung Quốc đã được giới học thuật và đông đảo độc giả ghi nhận như một phần không thể thiếu của di sản văn hóa hiện đại.

Có lẽ, trong toàn bộ sự nghiệp dịch thuật của Tiêu Càn, không công trình nào mang ý nghĩa biểu tượng lớn hơn bản dịch Ulysses. Tác phẩm ấy không chỉ đánh dấu một kỳ tích về mặt ngôn ngữ, mà còn chứng minh rằng tiếng Hán hiện đại hoàn toàn có khả năng chuyên chở một trong những đỉnh cao phức tạp nhất của văn học thế giới. Đó cũng là món quà cuối cùng mà Tiêu Càn để lại cho nền văn học và dịch thuật Trung Quốc trước khi khép lại cuộc đời mình.

Dưới đây là bản dịch tiếng Việt được trau chuốt theo văn phong học thuật, mạch lạc và giàu cảm xúc:

Tháng Tám năm 1949, Tiêu Càn từ chối lời mời của King's College, Đại học Oxford, nơi đề nghị trao cho ông vị trí giáo sư danh dự (Emeritus), đồng thời đài thọ toàn bộ chi phí đi lại cho ba người, để trở về Tổ quốc qua ngả Hồng Kông.

Thế nhưng, những gì chờ đợi ông sau khi trở về lại hoàn toàn khác với kỳ vọng. Trong suốt tám năm (1949–1957), ông bị gạt ra bên lề đời sống học thuật; sau đó lại bị quy kết là một "phần tử cánh hữu". Cái nhãn ấy đeo bám ông thêm hai mươi hai năm, khiến ông phải chịu đủ mọi sự sỉ nhục và bất công. Mãi đến năm 1979, khi vụ án của ông chính thức được minh oan, Tiêu Càn đã gần bảy mươi tuổi.

Khi Lý Cảnh Đoan (Li Jingduan) — Giám đốc kiêm Tổng biên tập Nhà xuất bản Dịch Lâm (Yilin Publishing House), người mà Tiêu Càn luôn kính trọng như một nhà xuất bản có tầm nhìn — đến gặp chúng tôi để bàn về khả năng dịch Ulysses, thì Tiêu Càn, như chính cách Tiền Chung Thư từng tự nói về mình, đã là "một ông già đang bước vào tuổi tám mươi".

Điều an ủi duy nhất là lúc ấy tôi mới 63 tuổi.

Tiêu Càn thường nói:

"Văn Khiết Nhược chính là đầu máy, còn tôi chỉ được chị ấy kéo chạy theo."

Trong suốt bốn năm ấy, ông là động lực tinh thần, còn tôi là người trực tiếp sát cánh cùng ông trong công việc. Chúng tôi gần như làm việc trong trạng thái điên cuồng, và cuối cùng đã hoàn thành toàn bộ bản dịch Ulysses trước Kim Địch (Jin Di).

Thực lòng mà nói, nếu không tin chắc rằng mình có thể hoàn thành bản dịch sớm hơn Kim Địch, chúng tôi đã không nhận công việc này.

Trong bốn năm liên tiếp, tôi làm việc mười lăm đến mười sáu giờ mỗi ngày, có những giai đoạn gần như tự nhốt mình trong phòng làm việc suốt nhiều tháng liền.

Gia đình chúng tôi lần lượt thuê ba cô giúp việc. Các em đến vừa để phụ giúp việc nhà, vừa để học hỏi; chúng tôi luôn coi các em như cháu gái của mình. Mỗi khi một cô giúp việc dìu ông đi dạo, hàng xóm thường hỏi:

"Bà đi công tác xa à? Sao lâu lắm rồi chẳng thấy bà?"

Cô cháu gái nhỏ đáng yêu liền đáp:

"Bà đang bận dịch Ulysses."

Khi các em rời nhà, mỗi người đều được chúng tôi tặng một cuốn Ulysses có chữ ký của cả hai.

Đến nay, Tiêu Càn đã qua đời được tám năm. Càng ngày tôi càng nhận ra công trình dịch Ulysses có ý nghĩa to lớn đến nhường nào đối với toàn bộ sự nghiệp của ông.

Trước đó, bản dịch The History of Tom Jones, a Foundling (Lịch sử Tom Jones, một đứa trẻ bị bỏ rơi) thực chất là bản dịch mà Tiêu Càn tự mình dịch lại gần như hoàn toàn, mặc dù trên bìa sách ông vẫn ghi tên Lý Tùng Bích (Li Congbi) là đồng dịch giả.

Trước khi quay trở lại Nhà xuất bản Văn học Nhân dân, nơi giao cho ông dịch tác phẩm này, Tiêu Càn đã phải lao động tại một nông trường suốt ba năm rưỡi. Khi ấy, nhà xuất bản vốn đã quyết định hủy bỏ kế hoạch xuất bản bản dịch của Lý Tùng Bích. Tuy nhiên, Tiêu Càn nghĩ rằng, trong hoàn cảnh Lý là một giáo sư đại học còn bản thân mình vẫn mang thân phận "phần tử cánh hữu", thì việc ghi tên cả hai người làm đồng dịch giả sẽ an toàn hơn nhiều.

Ông đã dành năm năm (1961–1966) để hoàn thành bản dịch này — nhiều hơn một năm so với thời gian ông bỏ ra để dịch Ulysses.

Sau đó, Tiêu Càn còn dịch vở kịch Peer Gynt (nguyên tác bằng tiếng Na Uy) và tiểu thuyết The Good Soldier Schweik (nguyên tác bằng tiếng Séc), nhưng cả hai đều được dịch gián tiếp từ bản tiếng Anh. Còn Tales from Shakespeare chỉ là một tác phẩm chuyển thể dành cho thiếu nhi.

Nếu giả sử Tiêu Càn chưa từng dịch Ulysses — kỳ công văn học hiếm có ấy — thì có lẽ tên tuổi ông sẽ không bao giờ được xếp vào danh sách mười sáu bậc thầy dịch thuật của Trung Quốc.

Dưới đây là bản dịch tiếng Việt được trau chuốt theo văn phong học thuật, liền mạch và giàu cảm xúc:

Khi "Đại Cách mạng Văn hóa" bùng nổ, tôi hoàn toàn không kịp trở tay trong những ngày đầu hỗn loạn ấy. Tôi đã không thể gìn giữ được khối lượng đồ sộ những ghi chép, chú giải và thư từ của Tiêu Càn, đặc biệt là hơn một trăm bức thư vô cùng quý giá của nhà văn Anh E. M. Forster gửi cho ông.

Đến khi tình hình bước sang một giai đoạn mới, tất cả những gì Tiêu Càn còn có thể hoàn thành chỉ là vài tập hồi ký và một số bài tản văn ngắn.

Trong quá trình dịch Ulysses, công việc của tôi là thu thập tư liệu, biên soạn chú thích và hoàn thành bản dịch đầu tiên, bảo đảm bản dịch trung thành với nguyên tác. Còn Tiêu Càn chịu trách nhiệm nhuận sắc, dùng kinh nghiệm và bút lực của một nhà văn lão luyện để khiến bản dịch trở nên trôi chảy, biểu cảm và tao nhã.

Công trình đồ sộ ấy là kết tinh của bốn mươi lăm năm chung sống vợ chồng, của những tháng năm chúng tôi nương tựa vào nhau, cùng đi qua cả hạnh phúc lẫn nghịch cảnh.

***

Văn Khiết Nhược (Wen Jieruo) là biên tập viên cao cấp, dịch giả và hội viên Hội Nhà văn Trung Quốc. Bà sinh năm 1927 tại Bắc Kinh, quê gốc ở tỉnh Quý Châu.

Năm 1950, bà tốt nghiệp Khoa Ngoại ngữ, Đại học Thanh Hoa. Tháng Chín cùng năm, bà vào làm việc tại Ban Biên tập của Nhà xuất bản Tam Liên (Sanlian Publishing House); đến tháng Ba năm 1951, bà chuyển sang công tác tại Nhà xuất bản Văn học Nhân dân.

Bà là tác giả của các tác phẩm Wonders in the Dream Valley và Life Full of Vitality.

Các bản dịch tiêu biểu của bà gồm The Tokyo People của Kawabata Yasunari, The Koya Priest and Other Stories của Izumi Kyōka, Maurice của E. M. Forster, cùng nhiều tác phẩm khác.

Bản dịch Ulysses, do bà và Tiêu Càn đồng thực hiện, đã giành Giải Nhất Giải thưởng Tác phẩm Văn học Nước ngoài Xuất sắc lần thứ hai, đồng thời được đề cử Giải thưởng Sách Xuất sắc Quốc gia.

Năm 2000, bà được Bộ Ngoại giao Nhật Bản trao Giấy khen của Bộ trưởng Ngoại giao (Japanese Foreign Minister's Certificate of Commendation). Đến năm 2002, Chính phủ Nhật Bản tiếp tục trao tặng bà Huân chương Bảo vật Thần thánh hạng Kim Quang Đeo Hoa Hồng (The Order of the Sacred Treasure, Gold Rays with Rosette), nhằm ghi nhận những đóng góp nổi bật của bà trong việc thúc đẩy giao lưu văn hóa giữa Nhật Bản và Trung Quốc.

(Dịch từ bản tiếng Anh của Lưu Sĩ Thông – Liu Shicong.)

Liên hệ

Gửi yêu cầu của bạn